ኣኽሱም ካብ ጥንቲ ግዜ ጀሚሩ ብዙሕ ዝርዝር ዘለዎ ታሪኽ ኣለዋ። ንሳ ሓንቲ ካብተን ቀንዲ መንግስትታት ዓለም ዝነበረት ኮይና፣ ብፍላይ ድማ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃ ዝነበረት ዝዓበየት ናይ ንግዲን ፖለቲካዊት ሓይልን ነይራ።
ታሪኽ ኣኽሱም:
* ምምስራት መንግስቲ ኣኽሱም: መንግስቲ ኣኽሱም ኣብ መበል 1 ክፍለ ዘመን ድ.ክ. ተመስሪታ። ቅድሚኡ ኣብቲ ከባቢ ዝነበራ ዝተፈላለያ ንኣሽቱ መንግስታት ብምጥርናፍ እያ ተፈጢራ።
* ክብረ ወሰን ዘመነ ስልጣን: ኣኽሱም ኣብ መበል 3ን 4ን ክፍለ ዘመን ድ.ክ. ናብ ዝለዓለ ደረጃ ስልጣናን ዝናኣን በጺሓ ነይራ። ኣብዚ እዋን እዚ ምስ ግብጽን ሮማን ህንዲን ንግዲ ተራኺባ፣ ባህላዊን ቁጠባዊን ምዕባለኣ ከኣ ኣንጸባሪቑ።
* ክርስትና ምቕባል: ኣብ መበል 4 ክፍለ ዘመን ድ.ክ. ብጥበበኛ ነገሥታት ዝኾነ ኢዛና እቲ መንግስቲ ክርስትና ተቐቢሉ። እዚ ድማ ንኣኽሱም ኣብ ታሪኻን ባህላን ዓብዪ ለውጢ ኣምጺኡላ። ቤተ ክርስትያን ኤርትራ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ከም ዝጀመረትሉ ቦታ ትቑጸር።
* ምውዳቕ: ብድሕሪ መበል 7 ክፍለ ዘመን፣ መንግስቲ ኣኽሱም ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ክትደኽም ጀመረት። ካብኡ ድማ ምዕባለ እስልምና፣ ምትሕፍፋር ንግዳዊ መስመራትን ከምኡውን ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝነበሩ ጎነጻትን ይጥቀሱ።
ስለምንታይ ኣኽሱም ኣገዳሲት እያ?
* ዓብዪ ታሪኻዊ ጥንታዊ ቦታ: ኣኽሱም ሓደ ካብቶም ዝዓበዩን ዝጥንቶን ኣገደስትን ናይ ኣርኪኦሎጂ ቦታታት ኣብ ዓለም እዩ። ነቲ ጥንታዊ ባህልን ስልጣነን ብዝርዝር ትሕብረና።
* ኦበሊስካት (ሓወልትታት): እቶም ኣብ ኣኽሱም ዝርከቡ ዝተፈላለዩ ዓበይቲ ኦበሊስካት ወይ ሓወልትታት ንስነ ህንጻዊ ብቕዓትን ቴክኖሎጂን ናይ ጥንቲ ኣኽሱማውያን የርእዩ። እዚኦም ናይ ዓለም ቅርስታት ተባሂሎም ብዩኔስኮ ተመዝጊቦም ይርከቡ።
* ምፍልፋል ክርስትና: ከም ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃ ክርስትና ዝተጀመረሉ ቦታ ኮይና፣ ኣኽሱም ንቤተ ክርስትያን ኤርትራ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ መንፈሳዊ ማእከል እያ።
* ማእከል ንግዲ: ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ንግዳዊት ማእከል ብምዃና ምስ ዝተፈላለዩ ክፍሊ ዓለም ዝነበራ ንግዳዊ ርክባት ንባህላዊ ምልውዋጥን ምዕባለን ኣበርኪታ።
* ጥንታዊ ጽሕፈት: እቲ ጥንታዊ ጽሕፈት ግእዝ ኣብ ኣኽሱም ተፈጢሩ ምዕባሉን፣ ንብዙሓት ዘመናዊ ቋንቋታት ኤርትራን ኢትዮጵያን መሰረት ኮይኑ።
በዚ ምኽንያት እዚ ኣኽሱም ንታሪኽ ጥንታዊ ስልጣነን ባህልን ኤርትራ ጥራይ ዘይኮነትስ ንዓለምና ዘበርከተቶ ኣበርክቶታት ዓብዪ ቦታ ስለ ዝሓዘት ኣገዳሲት እያ።